What’s in a name
De begrippen e-bike, elektrische fiets en pedelec worden op vandaag door elkaar gebruikt. Er is een technisch verschil tussen een e-bike enerzijds en pedelecs en s-pedelecs anderzijds. E-bikes hebben in principe geen trapondersteuning, maar wel een gashendel. Het woord pedelec (afkorting voor Pedal Electric Cycle) werd bedacht in 1999, om fietsen met automatische trapondersteuning duidelijk te onderscheiden van fietsen die aangedreven worden via een gashendel.
Grosso modo onderscheiden we 3 types van “elektrische fietsen”:
- fiets met elektrische hulpmotor. Deze elektrische motor heeft een maximaal vermogen van 250W, en ondersteunt tot maximum 25 km/u.
- gemotoriseerde fiets. Deze fiets is voorzien van een elektrische motor met een maximaal vermogen van 1000W (1KW), ondersteunt tot maximum 25 km/u en heeft normaal als hoofddoel trapondersteuning. Deze fietsen verschillen van de fietsen met elektrische hulpmotor door een iets zwaardere motor.
- speed pedelec. Dit is de zwaarste categorie met een maximaal vermogen van 4000 W (4kW) en een topsnelheid van 45 km/u. Een speed pedelec wordt gekwalificeerd als bromfiets.
Daarnaast worden in de wegcode zowel niet-gemotoriseerde als gemotoriseerde “voortbewegingstoestellen” opgenomen. Hieronder verstaan we o.a. (e-)steps, skeelers, skateboards, hoverboards, monowheels, segways en (e-)rolstoelen.
Fiscaliteit
Door de toenemende files en de gezondheidscultuur zijn elektrische fietsen zeer populair als transportmiddel voor het afleggen van het dagelijks woon-werkverkeerstraject.
Ook fiscaal wordt het gebruik van elektrische fietsen aangemoedigd:
- de toekenning van een vergoeding door de werkgever gecombineerd met een vrijstelling van belasting tot een maximum bedrag van 0,25 euro (2022) per afgelegde km met de fiets voor woon-werkverplaatsingen.
- de terbeschikkingstelling van een bedrijfsfiets door de werkgever in het voordeel van zijn werknemer met vrijstelling van belasting.
- de mogelijkheid te kiezen voor het aangeven van de werkelijke kosten voor een bedrag van 0,25 euro per afgelegde km voor woon-werkverplaatsingen.
Er zijn op dit moment nog geen gelijkaardige parafiscale voordelen die het flexibel verlonen via e-steps en e-scooters aanmoedigen. Wel voerde de wetgever in 2019 het “mobiliteitsbudget” in dat voorziet dat bepaalde werknemers een bedrijfswagen kunnen inruilen tegen een budget voor de aankoop van een duurzaam vervoermiddel, zoals een elektrische motorfiets of scooter.
Verzekering
Een ander belangrijk juridisch aspect betreft de verzekering van deze voertuigen.
De wet van 21 november 1989 betreffende de verplichte aansprakelijkheidsverzekering inzake motorrijtuigen (WAM-Wet) voorziet dat in België enkel motorrijtuigen zijn toegelaten waarvan de burgerrechtelijke aansprakelijkheid verzekerd is.
Elektrische fietsen en e-steps, hoewel zij voorzien van een hulpmotor, vallen echter niet onder de verplichte BA-verzekering. De wetgever voegde in 2019 een nieuw artikel 2bis toe aan de WAM-wet waardoor motorrijtuigen die door mechanische kracht niet sneller dan 25 km/u kunnen rijden, niet verplicht verzekerd dienen te zijn. Voor bromfietsen klasse A voorziet de wet nog steeds in een verzekeringsplicht, hoewel deze ook niet sneller mogen rijden dan 25 km/u. Dit heeft te maken met de opgewekte kinetische energie door de combinatie van de massa/snelheid van een bromfiets.
Rijverbod?
Het automatisch rijverbod voor de gewone fietsers werd sinds 2017 opgeheven. Sindsdien heeft de rechtbank de keuze om al dan niet een rijverbod op te leggen n.a.v. verkeersovertredingen op de fiets (bij bvb. dronkenschap).
Voor gewone e-bikes en speed pedelecs geldt het criterium of er een ondersteuning is door een motor. Enkel de elektrische fietsen die uitsluitend voorzien zijn van trapondersteuning (en dus niet autonoom kunnen rijden) vallen onder de categorie van bestraffing met facultatief rijverbod.
Gemotoriseerde fietsen en speed pedelecs zijn motorvoertuigen en hier gelden de regels voor bromfietsen.
Snelheidsovertreding?
Het is verplicht om een speed pedelec in te schrijven bij de Dienst Inschrijvingen Voertuigen (DIV). Deze elektrische fietsen zullen een kleine nummerplaat krijgen van ongeveer 10 op 12 cm.
Kritische bedenkingen
Elektrische fietsen, speed pedelecs en e-steps, vormen steeds vaker het voorwerp van politieke, juridische en maatschappelijke discussies, gelet op de onduidelijke verkeersregels en de juridisch grijze zones waarin zij zich bevinden:
Begin deze week is uit onderzoek van VRT NWS gebleken dat e-bikes vaak illegaal worden opgedreven. Benedikte van Eeghem legt dagelijks gemiddeld 15 kilometer af voor woon-werkverkeer, met een gewone fiets. Ze is dagelijks getuige van de opmars van de e-bike en van de enorme snelheden die sommigen -vaak illegaal- halen. Ze vraagt dan ook een wettelijk kader en scholing voor e-bikers.( https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2019/05/02/opinie-benedikte/)
Volgens het Belgisch Instituut voor verkeersveiligheid VIAS zijn steps vooral gevaarlijk, wanneer mensen ze niet vaak of voor het eerst gebruiken. “We weten uit een studie dat de slachtoffers vooral mensen zijn die een eerste keer zo’n step gebruiken of heel occasioneel”, zegt Stef Willems op Radio 2 Antwerpen. Hij reageert daarmee op cijfers van ongevallen met gewonden in de stad Antwerpen. Het stadsbestuur is bezorgd, omdat het aantal meer dan verdubbeld is in een jaar tijd, van 34 tot 85.(https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2021/05/26/ongevallen-steps/)
Het is niet logisch dat een kind van 12 jaar met een gemotoriseerd toestel mag rijden dat een snelheid tot 25 km/u kan halen terwijl je voor een bromfiets klasse A die dezelfde maximumsnelheid kan bereiken een helm, verzekering – en inschrijvingsbewijs nodig hebt.(artikel verschenen op 27/10/2021: https://www.knack.be/nieuws/belgie/vias-schaart-zich-achter-vooruit-voorstel-om-e-steps-te-verbieden-onder-de-16-jaar/article-belga-1794477.html)
Tussen 2015 en 2019 is het aantal ongevallen met gewonden met een elektrische fiets verviervoudigd (bron: VIAS). Een daling werd daarentegen vastgesteld van het aantal ongevallen met een gewone stadsfiets. Ook sinds de invoering van de e-step vinden heel wat ongevallen plaats met fysieke letsels, vooral in het aangezicht en aan arm/schouder.
De talrijke ongevallen die plaatsvinden met elektrische fietsen, e-steps en speed pedelecs nopen de wetgever tot een nieuwe reflectie over de veiligheid en reglementering van deze vervoersmiddelen. De bestuurders worden nog steeds beschermd als zwakke weggebruiker, terwijl deze voertuigen niet veel verschillen van een bromfiets klasse A, die wél verplicht verzekerd moet zijn in BA, verplicht een valhelm moet dragen en een rijverbod krijgt opgelegd bij bepaalde overtredingen.
De reglementering strookt ook niet altijd met onze perceptie van begrippen als “veiligheid” en “zwakke weggebruiker”.
Twee concrete voorbeelden om dit te illustreren:
- Bromfietsbestuurders worden niet aanzien als zwakke weggebruikers omdat zij een potentieel gevaar zouden inhouden voor de andere weggebruikers. Echter zijn bromfietsbestuurders anderzijds wel veel beter beschermd middels verplichtingen als een valhelm en een aansprakelijkheidsverzekering.
- Eigenaars van speed pedelecs kunnen met de vinger wijzen naar wielertoeristen, die heel vaak aan snelheden boven de 30 km/u rijden, zij het enkel door het gebruik van een trapas, en wettelijk gezien nog steeds niet de verplichting hebben om een valhelm te dragen (hoewel een overgrote meerderheid dit spontaan doet) of zich te laten verzekeren in BA.
Steeds vaker willen verkeersexperten en andere instanties die zich buigen over verkeersveiligheid de term zwakke weggebruiker vervangen door “zachte weggebruiker” of “kwetsbare weggebruiker”. Een fietser of voetganger is “zwak” door de onvoorzichtige of agressieve rijstijl van een andere bestuurder. Hij is “kwetsbaar” door de aard van zijn voertuig, de verkeersinfrastructuur en de concrete omstandigheden.
Ook de wettelijke snelheidslimieten op het fietspad staan onder druk. Speed pedelecs en bromfietsen klasse B (max. 45 km/u) mogen op het fietspad rijden in de bebouwde kom op voorwaarde dat zij de andere weggebruikers die zich hierop bevinden “niet in gevaar brengen”.
Dit betekent dat in de bebouwde kom op een fietspad resp. stadsfietsen, racefietsen, elektrische fietsen, speed pedelecs en bromfietsen klasse A/B elkaar inhalen en kruisen met een theoretische maximumsnelheid van 45 km/u.
Bepaalde steden en gemeente voerden snelheidslimieten in omdat de situatie te onveilig wordt (zie https://www.hln.be/binnenland/voer-snelheidslimiet-in-op-fietspad-30-per-uur~aa772a1d/ en ook https://www.hln.be/antwerpen/maximumsnelheid-op-antwerpse-fietspaden-verlaagd-naar-25-km-u~ac1ef29d/).
Al in 2016 formuleerde Fietsberaad Vlaanderen een advies om een snelheidsbeperking van 30 km/u door te trekken naar alle afgescheiden of aanliggende fietsinfrastructuur binnen de bebouwde kom of wegen met een snelheidsbeperking tot 50 km/u. De wetgever is hier tot op heden nog niet aan tegemoet gekomen.
Het louter aanvullend creëren van nieuwe voertuigcategorieën met tal van eigen specificaties en regels is op de langere termijn ook volgens mobiliteitsexperts geen zaligmakende oplossing:
Het creëren van deze nieuwe voertuigcategorieën leek een goed idee, maar is in deze snel veranderde wereld van elektrische voertuigen moeilijk vol te houden. Nieuwe voertuigcategorieën invoeren leidt tot een resem tijdrovende en dure acties (aanpassen wegcode, rijopleiding, verkeerssignalisatie …).
(..)
Misschien volstaat het om de huidige autologica, waar snelheidsgrenzen gelinkt worden aan het type weg, door te trekken? Zoals we het evident vinden dat een Porsche met een maximumsnelheid van 320 km/u ook in een zone 30 mag rijden, zo kunnen we ook voor deze lichte elektrische voertuigen het motorvermogen of de maximumsnelheid laten varen als criterium om de plaats op de weg te bepalen. Hetzelfde voor de eis van “trapondersteuning” bij elektrische fietsen, wat doet het er voor de veiligheid eigenlijk toe of er (ook) getrapt moet worden om vooruit te gaan? (https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/08/10/opinie-duurzame-elektrische-mobiliteit/)
Ten bewijze dat de regelgeving nog steeds fragmentarisch en per categorie wordt aangepast: specifiek voor e-steps zijn sinds juli 2022 nieuwe regels van kracht:
- minimumleeftijdsgrens van 16 jaar
- maximaal één persoon
- verbod om op het trottoir te rijden
- regels m.b.t. steps achterlaten op specifieke locaties (deelsteps)
- reflectoren en fluorescerende band vanaf 24u
Een helm dragen is niet verplicht, maar wordt aangeraden, net zoals dit op heden nog steeds het geval is voor de (elektrische) fiets en de racefiets.
Besluit
Elektrisch aangedreven tweewielers zijn vandaag niet meer weg te denken uit het verkeer.
Indien de Belgische wetgever(s) deze en andere “zachte weggebruikers” duurzaam wil(len) blijven beschermen, moet de regelgeving evolueren naar een integrale aanpak, met aandacht voor de bescherming tegen de zware gemotoriseerde weggebruikers via de invoering van zones 30 en andere snelheidslimieten, vervoersbeperkingen, fietssnelwegen en een veiligere fietsinfrastructuur, maar eveneens met een klemtoon op bepaalde uniforme maatregelen die de zwakke weggebruiker 2.0 verplichten om zichzelf te beschermen (valhelm, fluohesje, verzekering..).
